પ્રતિરૂપ

હિમાંશી શેલત (જન્મ ૮-૧-૧૯૪૭) : અનુઆધુનિક સમયના મહત્ત્વનાં વાર્તાકાર હિમાંશી શેલતનો જન્મ સુરતમાં થયો હતો. પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ સુરતમાં લીધું. સુરતની એમ.ટી.બી. કૉલેજમાં અંગ્રેજી ભાષાસાહિત્ય સાથે ૧૯૬૬માં બી.એ. અને ૧૯૬૮માં એમ.એ. ત્યાર બાદ ચારેક મહિનામાં જ એમ.ટી.બી. આર્ટ્સ કૉલેજમાં જ અંગ્રેજી ભાષાસાહિત્યના અધ્યાપક તરીકે કારકિર્દી આરંભી. ૧૯૮૧માં 'વિદ્યાધર નાયપાલની નવલકથાઓ' વિશે અભ્યાસ કરીને પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી. અધ્યાપન ઉપરાંત તેઓ સમાજસેવાના કાર્યમાં પણ સંકળાયેલાં હતાં. જેમાં ઝૂંપડપટ્ટીમાં વસતાં બાળકો, સ્ત્રીઓ સાથે વાત કરવી, પ્લૅટફૉર્મ પરના બાળમજૂરોની જોડે સમય ફાળવવો. આ કાર્ય માટે વધારે સમય આપી શકાય એટલે ૧૯૯૪માં અધ્યાપન ક્ષેત્રેથી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ સ્વીકારી સેવાપ્રવૃત્તિનું ગમતું કાર્યક્ષેત્ર પસંદ કર્યું. સમાજકાર્યના દાવા-દેખાડા વિનાના અનુકંપાપૂર્ણ અનુભવે તેમને લેખન માટેની સામગ્રી પૂરી પાડવા ઉપરાંત તેમના સર્જનને પ્રતીતિજનક બનાવ્યું છે. ૧૯૯૫માં ઝવેરચંદ મેઘાણીના પુત્ર વિનોદ મેઘાણી સાથે એમણે લગ્ન કર્યાં.

હિમાંશીબહેનના સર્જનને અનેક પારિતોષિકોથી નવાજવામાં આવ્યું છે. તેમના 'અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં' (૧૯૯૨) વાર્તાસંગ્રહને ઉમાશંકર જોશી પારિતોષિક, ધૂમકેતુ ઍવૉર્ડ તેમ જ સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી તરફથી પારિતોષિકો મળ્યાં છે. આ ઉપરાંત 'અંતરાલ'(૧૯૮૭)ને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પારિતોષિક, 'એ લોકો'(૧૯૯૭)ને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું પારિતોષિક તેમજ સ્મરણચિત્ર ‘પ્લૅટફૉર્મ નં. ચાર'(૧૯૯૮)ને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને કન્નડ ભાષા પારિતોષિક મળ્યાં છે. ૨૦૧૬માં તેમનું સાહિત્યસર્જન માટેના પ્રતિષ્ઠિત એવા દર્શક ફાઉન્ડેશન સન્માનથી ગૌરવ કરવામાં આવ્યું છે.

– પારુલ કંદર્પ દેસાઈ

'ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ' ગ્રંથ ૮ (ખંડ ૨)માંથી સાભાર

દવે, મકરંદ વજેશંકર (જ. 13 નવેમ્બર 1922, ગોંડલ; અ. 31 જાન્યુઆરી 2005, નંદિગ્રામ) : ગુજરાતી કવિ અને અધ્યાત્મચિન્તક. 1942ની લડત દરમિયાન રાજકોટ કૉલેજ ઇન્ટરથી છોડી. ભક્તોના સાહિત્યનું પરિશીલન કરતાં એક વિદગ્ધ સર્જક બન્યા. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગીત, ભજન અને ગઝલની પરંપરાને તેમણે સત્વશીલ રચનાઓ દ્વારા જીવંત રાખી.

‘કુમાર’, ‘ઊર્મિનવરચના’ વગેરેમાં એમની કૃતિઓ છપાતી. સાહિત્યિક પત્રકાર તરીકે ‘જયહિંદ’માં લખતા. ‘તરણાં’ (1951); ‘જયભેરી’ (1952); ‘ગોરજ’ (1957); ‘સૂરજમુખી’ (1961); ‘સંજ્ઞા’ (1964); ‘સંગતિ’ (1968) વગેરે એમના કાવ્યસંગ્રહો છે. ‘હવાબારી’ ગઝલસંગ્રહ છે અને ‘ઉજાગરી’ મુક્તકોનો સંગ્રહ છે. તેમની કૃતિઓમાં ભજનરસ અને લોકસાહિત્યના સંસ્કારો વિશેષપણે જોવા મળે છે. તેમાં જૂની પરંપરાનાં પ્રતીકો દ્વારા મસ્તી તથા શ્રદ્ધાનો રણકો સંભળાય છે. સોરઠી વાણીની તળપદી મહેક અને ર્દઢ ઈશ્વરશ્રદ્ધા એમની રચનાઓની ખાસ લાક્ષણિકતા છે. સૉનેટો અને છંદોબદ્ધ રચનાઓ કરતાં ગીતોમાં એમની ખૂબી વિશેષ દેખાય છે. તેમાં શબ્દનાં ઊંડાણ અને અવધૂતની મસ્તી આસ્વાદ્ય છે. રવીન્દ્રનાથ અને મેઘાણીની અસર વર્તાય છે.

એમની અન્ય કૃતિઓમાં બાળકાવ્યસંગ્રહ : ‘ઝબૂક વીજળી ઝબૂક’ (1955); બાળનાટકો : ‘બે ભાઈ’ (1958) અને ‘તાઈકો’ (1968); ગીતનાટિકા : ‘શેણી વિજાણંદ’ (1956); નવલકથા : ‘માટીનો મહેકતો સાદ’ (1981); તથા વ્યક્તિપરિચય : ‘યોગી હરનાથના સાન્નિધ્યમાં’ (ત્રીજી આવૃત્તિ : 1977) વગેરે છે. ઉપરાંત ‘અંતર્વેદી’ (1978), ‘યોગપથ’ (1978), ‘સહજને કિનારે’ (1980); ‘ભાગવતી સાધના’ (1982), ‘ગર્ભદીપ’ (1983), ‘ચિરંતના’ (1983) અને ‘ચિદાનંદા’ એમના અધ્યાત્મચિંતનના ગ્રંથો છે. ‘એક પગલું આગળ’(1982)માં એમનું સામાજિક ચિંતન મળે છે.

‘સત કેરી વાણી’ (1970) એમણે સંપાદિત કરેલ ભજનસંગ્રહ છે. ‘પીડ પરાઈ’(1973)માં પ્રસંગચિત્રોનું આલેખન છે. કાન્તિલાલ કાલાણી સાથે ‘વિષ્ણુસહસ્રનામ : આંતરપ્રવેશ’ (1984) લખ્યું છે. માર્મિક સંવેદન વ્યક્ત કરતું ‘સૂર્યની આમંત્રણપત્રિકા’ અને ભારતીય સંસ્કૃતિની ગોમુખ-યાત્રા વર્ણવતું ‘તપોવનની વાટે’ તેમની સાત્વિક પ્રતિભાના દ્યોતક છે. એમણે બે અનુવાદો પણ આપ્યા છે. ‘ઘટને મારગે’ (1946) અને ‘ટારઝન : જંગલોનો રાજા’ (1947). ‘સ્વામી અને સાંઈ’માં સ્વામી આનંદ અને મકરંદ દવે વચ્ચે 1955થી 1975 દરમિયાન લખાયેલા પત્રોનો સંગ્રહ છે. ‘શિવમહિમ્ન: સ્તોત્ર’નો સમશ્લોકી અનુવાદ પણ તેમણે કરેલો છે. 1979માં એમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત થયેલો.

પ્રાકૃતિક, સરળ અને શાંત જીવન અંગેનો પ્રયોગ તેમણે 1984માં વલસાડ જિલ્લાના વાંકલ ગામે ધરમપુર જવાના રસ્તે નંદિગ્રામ સંસ્થાની સ્થાપનાથી કરેલો છે. જાણીતાં ગુજરાતી નવલકથાકાર કુંદનિકા કાપડિયા એમનાં સહચરી પણ તે સંસ્થામાં ઓતપ્રોત હતાં.

— રમણિકભાઈ જાની

‘ગુજરાતી વિશ્વકોશ’માંથી સાભાર